Tixi'i nxi nichja
Kainxi Rajna ó chasee ni nichja Nguiwa o Nguiba ixin chrugana ti xhuu kunchjia ji'i, jichrungaxhun kaxhain tuxhue'enxima ko kai kekaa kaxhua rrugunda mee rajna Ndo Marcos Rujnakoxhanunde konixi chásen Ndo Juan chasen Nanchii. Tsje tijichrunga ndi'í cha kutsje ixin chrunga ni "Kainxininu'e nchja tha ke jii ngoíxi xasenthjua" ke ti xhu kuago ti INI.
Jichrunga kaxhain kjuina resa'o kojai
Ti ndi'i ni nichja nguiwa chrunga'a nda'kua, ixin ni kanirua juinchiji'ina nguiwa kainxi ni bani chja'a ni tha júxho kanirua. Jañaa me ti crunga ji'ina chuxi'ana no, ko kainani a tho juao nche'e nano ko ndaku'a nichjanana ko tsje'a xhaxaunano jañaa ko ndaku'a nichjanana ko tsje'a xhaxaunano jañaa xíchro xi (Beltrán G., L. y H. Vázquez M., 1982).
Ti jai jichrunga kaxhain rejo kaini nichja thaji'i ti chrun-ga ti kaa nunde teta'a na jai nichja nguiwa ti ge'o ni ji'i. Chrunga ke kuinxi nunde'e Ndachjia, ti rejo kainxi rajna nguiwa ko kai chase o rajna chrunga kaxhai jichrunga xhu ji'i, nunde ji'i binthena anto see ni xhaxá'oa na ixi niji'i jui'xi na ngaini bi'i olmeca a mee chru xi (Beltrán G. L. y H. Vázquez M., 1982).
Ti rejo na ko ti kekaa jii ngandaji
Rajna Ndo Marcos rajnakuxhanunde jii rajna a nunuinxi Ndachjian, Ndaninga, tingayee yoo 97°36'01" ti jininxi chrinxi nchao ko 19°50'03" ti no Núenxi. Ko rajna tetua-na Xuola.
Rajnaji'i na jii yoo kaxhein tíxi jinda di'ina, ná na ndaduánxi chríngui nunde kji'a de rajna ko jii ni thue ke dekiajinda (thue ji'i na chréxi thue ndachri).
Ri'o sua ko ki mee ti di'i verano ko are anto kina mee tí di'i invierro.
Tsje'a kuxigo jii ge'o kuji'i, Kúntha; Kuntúji, Kunthakjan, Kutsijno, Kulaano, Kuxijna, Kunchee (Kutajma, Kunchendatsjon ko Kunchiitse), Kuchindua, Kundanchia, Kutsaanda, Kutúchje ko Kuxhanua, Kundachrjen Kunda'a.
Nthaana thjuji nthajii nthacha ko thachji thji'antha dantu'a tunchrijinantha ni nchikji'a ntha ko jii nchi ntha thuchjoin neni thuncho"o, tucharua ko thuchjoin chundajmañaon, ko kai jii nthachje, xechjía xensa ko xíchre.
Ndi'a chunda rajna ji'i, ndia jingaa chingo Ndachjia a Ndanínga ke dátho ndia Rajna Xoola, ndi'i dachrjendaxi ndia dínaa xho tií ndia tatí Rajna Ndo Marcos Rajnakoxhanunde.
Ixin inaa rajna Ndo Juan Nanchii, jiichasen chringí'ixi RajnaNachjia tí jii yoo 97°22'07" jinínxi chrínxi ncha'o ko 18°50'03" ti ningánxi nuínxi jii Rajna tetu'a chasen Ndo Juan ke dii Ndo Gabriel chilac.
Chasen jii chonda jinda chrínxi ngaa tsaha o yaa duanxi nda.
Kai tsje'a Kuxigo, Kutsijno, Kolaano, Kunda, Kuntáje, Kundanixha, Kukuchíchjan, Kuxhijna ko Kunchee.
Ntha ke jii, jo'o ntha ndaa nchii ko thjia'ntha ko nthachje, ntha xepiilo, kanda, nthaxhensa ko íchantha.
Ndo Juan Ndanchii, jichunda ndi'a jingaa xhoxua da-chrjénxi Chasen chiila, ko chasen ji'i chunda ndia jingaa chingo ta ti Ndachjia, Ndaninga.
Tha
Chujni ke jii chasen o rajna Ndo Marcos Rajnakuxhanunde ko Chasen Ndo Juan Ndanchii nichjan na nguiwa o nguiba ko tenájni. Chasen Ndo Juan Ndachii kaín xan nchínchi chunda na'o nano panunde nichjan xan je'o ntha nguiwa o Nguiba.
Nguiwa o nguiba jichjea inchi ndachro xi Swadesn, ke thaji'i juíxi tha otomangue, thaxhe Savizaa, chuutha mazateco, nguiba ko kai tha chochoteco ko tha izcateco. Ko thaji'i na chunda tha ní tono ke ná ti nichjani tsje chrunga xhaa nuí, ngosine ko ti nunde, ke tutangui kji ko rruxhago. Naon xi thjee tsje tha xi ji'i ndachro xa ke jii noo tichrungani, ko inaa xa ndachro xha ke jii ní. (Beltrán G., L. y H. Vázquez M. 1982).
Lundo ke denthengani
Chunda kan a kantle nano ke lundo bainthengaa ni xÍ, kacha lundo rua, dechriaxina ko nixi kakje chjon, ko ka dentengaana kai chjonrua ko tenga nito tsje kuxigóchja tsje te tsje'e icha játse; xhanchritja kajni ko kathe xha ka ruthee kundaxichía. Ni nchri bechundana nuxha bengaana jine baichriaxina kakje játse, ko ka bainthengaananchii raaka ngajinxi bechunda chjini ko tsje baitsje'e ko kai rúthe.
Jai ni Rajnakuxhanunde nuo kan na'o de chujni jai denthengaa na júxho lundo tuchji jaindasi.
Chojni Ndo Juan Ndanchii kai nuokan na'o de chujni jai chundana juxho nuxha resa'o ko ni xi na denthengau na lundo chrji jai.
Nchia
Ninguiwa o nguiba thua'ana chundana nchia nche, ko thu'ana chundana nchia xho, laamina tetsaa nchia de ti ná a yoo chjea ti tunchia nnena ko nixin ti denthejuaxina, ntha donde'ena, ti xintaon ko nixin ntha nneta'ana, ntha dinga lundo, saon dejuata'ana, kania ko kai ti dejuata'ana chunda chjon.
Nunde teta'ana jita'a káchro ko ngandaji jii tsachia.
Nchia resa'o na bakonchíanxi nchia kain ntha o xho ke jii rajna ji'i. Ti baetsaa nchia nuo xhareechia kajnena o kanchíxi'i káchro, ko thjari'o bainchixiana bechunda xha "ndatsjon nguiwa", ngajínxi bechunda ná nthachje ko ná ti bain'xinxin chrindo o batsjénxina, ko ngxi'i nchia na ju'o nche xhu'in xhu bengaanchia.
Kain nchia bechunda nchia nákua ba enthejuaxi'na ko baén nenxina ko bakunchjianxi tinaénnena. Ntha bagonde'ena nthaxho, o nthane'e bakunchjian saon ko kania, ntha baentheta'ana xintaónchja nthane'e o ntha thulo, dinga lundo na xhon o nthaathengaxiana kain ti bajonde'ena. Ngosinenxi nchia nabainthejuaxi'na ko íru'o nchia ixin bechunda nchia gi'i ko bakunchjianxi ti bannena ko ndia bakinchjian na ti bagonde'ena kain thjariona.
Nunde baintheta'ana bechunda ngand'ajin thjaio xhu ko kai nthane'e no kajne bechruáxi ntha.
Ti batsexina chaon
Kayoi rajna o chasen chunda nunde ngaa jna, nthatjín, nunde tetu'a je'ena ko nunde bantsje'e na xi chaxxha resa'o, ko nunde ji'i na nanaa ti xhathuchu'a chundana ko are ndade'ena xe'ena dithu'exan nunde, o kai are tute'exan dayee xan nunde, ko kai are chunda'ana ge nunde thu'ana riochjan chundana ko tena chundana anto ge nunde.
Ko tiícha ts'exina chaon na ngataunkji, íxin xhaji'i nche'ena duan nua kojma kennena maski dua'an tsje ti nuan o ketengana, ixin ndaku'a chjee chri ko chruian nche: a jameen ni xiidachrjena kjin sathjina thjee na xha ke sacháxina chaon dinánxi nneka'o na ko detsáxina kaín xe'enan.
Je'e noa icha thengana; kaian nanno ko tsje'anoa datsiina ajamee thennana noa. Ko kai jma thengana ko Rajnakuxhanunde thengana noa nachrí ixin nchikjina noa. Kai nua jii na mee nchexemana nua ixin nchixiana nio, ko xetensi nnena xichre, xekijnanajni, tsoxha'o ko kusabiko.
Kuxhigo ke chúndana tsje'aba, jero nanaoba ke chundana, kuxhajno, kuxhindaa, kuchjon, kukúchi, kulúcho, kuchía, nchikjinan naoba are anto rugunde'e na chaon.
Chasen Ndo Juan Rajnandanchin, kaínxi ninchrí ko kaxini xii tjaonan tuture'o lundoe ni nchrii dájon ni chíila ko tjengue'enana je'o ná nno ixin chaon ji'i nakaúki, detsáxi xe'e ko chrijna.
Kaxhain denthexina
Duana déchjan ixin ja'i chundéxi chuona ko tinguinanxi chuona chaon.
Nidechjan ícha jian xhakaon chuonake ni tjua chjan o xan tjuana. Ni dechjan ji'i, na athu donde'e chuona ti déchuni; duánxina dechjan digithe chjan, ti nchi chienxina xan ngain ndothjen kajni, ti náxi dajon xan thenchaun; tuthe'ena ko are ndade'e na.
Chijni dex ixi nchixi
Ndo Marcos Rajnakuxhanunde ko chasen rajna Ndo Juan chasendanchín ténan ngangui o ti rrundachro chijnii ndaninga; ni tetu'a rajna ji'inandi'i danchee chuona. Ajamee nchechrunga chuona ti ni dinthe nchixi ko the chujni ke dínthe tetu'a nguínxi rajna, na'onan ícha tetu'a ko na'onan mee ngande'e tiina, ko kain ti nche'enan xhu'í dáchana, are dinchee chuona na ti ndaxhirro nguixi rajna ko niní nanno dintúxi chuona.
Tinche'e nchia tingujna na'rajnanúa
Nchia tinguijna ni nua jii Ndachjian, Ndaninga, tin nche'e nchia ji'i tsje tinguijna ni nua are osee ti nánno noo kan kothe ko nookankoyoo nanno. Ko kain ti nu'e ni rajna ajamee tinguijna nchia ji'i, yi kaxhaein dangui kuxigo, tun-chjian ndi'a, tjago o nchnu'ena kaxhaín tuxhu'enxi ixi xhuan, rejo xi nchexhuan ko kai tinguijna ngain ni nchiku'e chjan, jaina di'i tangui xhun ko kain ti nu'ena.
Dio'rrotsenga'a ntha na
A ti nchia tinguij'na kaini xho nu ani INI ndi'i Ndachjia, Ndaninga ixin kuinguijnana chjanna nguixi tixha jutnda'a; jañaa kai, datsúana kai ti juinche'e xi Dr. Alfredo Ruiz Fierro xi tetu'a ngain nchia Centro Coordinador. Ko nixi xi Dr. Miguel Duarte y Avila ixin kuinguinanira bitsje'e ná ni Comitee Ni nchexhua Resa'o.
Kai ni Comitee Nchexhua Resa'o ixin kainxi ti chjanana ixi xhajuinda'a ji'i.
Kai nchri Dra. Leticia Cano Asseleih ko nehri Biól. Miriam Ramos ixi nichijana kaxhain kunchjia xhou ji'i.
Ju'u xi ji'i Biól. José Rangel Sánchez, Director de INBIOTEC A.C.