Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // cora //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // cora

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL CORA DE JESÚS MARÍA, EL NAYAR, NAYARIT

CUYEJ TU' UPIJ TU TYI' GUATARIJ, NAAYERIJ MEJ TYU' UGU' ATYAJ CHUSETYEJ MEJ CHEJ, EL NAYAR, NAYARIT


Guarej, Higuerilla
./plantas/ficussp.jpg
Ficus sp.

Guarej

Aitüij ein aünaütu'upic, axuitzi guara'a. Cüyej aragueica muajcaj pu guatü'ü 'alli'i, mu'any ü cüya'aran, ru'aravin pu tyaxcamuei'i carastin. Capú sire'e ü xuta'iran, aüxáá taca'íran tüpu'a auj cüle'ene'en ru'aravij pu 'alli'i, tüpu'a arij vivéjme'eny yaa puj tyatütü'ü ma'a 'alli'itü üraj, cüj pu tyi i tyanmuavi'i 'alli'i tüpua arij cuasij, ajtá ü tyetye'e uraapa'u cüjcaj. Cüte'en pu urja ájtse e tü veevej, cuinavin patyaxuure'e tüpu'a ira'atyeeveiche. Gu'au vejli'i ajtye'e, ma'agua aíjxaj, mayu etse pu ta'acaj, cavaütsü'ü pu 'alli'i ü xamueira'an.

Yaa puj ti'i rátyaguájmee. Las Huertitas.

Guatarij. E'ina ü guaréj tüpu'a 'iaacaj, iraatyatairan puj ü cutsapa'aran tü'üquij iraatyatü'üxun tü'üquij ira'atyáratyij autü a'uxe'eve'e.

Yaa pu eincüm tyi icuinye yaa pu tyu'ase. Tü'i aacaj: aüpu pü tyu'u rurej tü tyí'ítü eiguaveeny nusu tye e'íguapue'ityen, na'arij pü tyi'icu aüna cüme'e tü ayan tyi iaacaj tü ajta tyu'uaany tüpu'a tyí'ítü tsica'a eiguachen na'arij tyíítü saráj.

Ajtagu'a pu'u seiqueij tyi'iavüre'e. Tüpu'a arij ca'anyican taca'a cavitsáj pu 'alli'ij, matü'ümij ü tuiixcuj ru eipü'üran. Me tyi rajmu'íra'a muj mu'alli'ij tyi'ityan macuaináj, máj ra'ítse'e tü'üquij guatyáguasin.

Higuerilla

Es un árbol de 8 m de alto, tallo de color gris. Las hojas son verdes, tiesas. Sus flores no se ven, sólo los frutos desde que son unas bolitas chiquitas, verdes, que van creciendo hasta llegar a medir 2.5 cm, cuando están maduros son de color amarillo por fuera, por dentro de color rojizo y entonces se caen del árbol. Semillas muchas parecidas a las de las fresas. Cuando se corta un trozo de la planta le brota sangrita blanca (látex). Da frutos por el mes de mayo y se le caen las hojas durante la temporada seca del año. Crece cerca del río o donde hay un ojo de agua.

Localización geográfica regional. Las Huertitas.

Uso medicinal. Se utiliza en el tratamiento de las hinchazones: se quema la cáscara del palo (tallo) y se muele, el polvo obtenido se pone sobre la parte enferma.

Causas y síntomas de la enfermedad. La hinchazón o también conocida como inflamación, puede presentars en cualquier parte del cuerpo. Son causadas por recibir golpes, cortaduras o cualquier tipo de golpe.

Otros datos. Cuando el fruto está sazón (maduro) se cae del árbol y los puercos aprovechan para comérselos. Esta planta puede ser atacada por la plaga blanca (animalitos de color blanco que parecen algodón), la cual chupa el árbol y hacen que se seque.