Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // maya //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // maya

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL MAYA DEL ESTADO DE QUINTANA ROO

XIIWO'OB KU TS'AKIK LE K'OJA'ANIL TI' LE MAYASO' OBO'


X-pech' uk'il, X-pech' uk'il
./plantas/porophyllumpunctatumhbkblake.jpg
Porophyllum punctatum (HBK) Blake

X-pech' uk'il

Le xíiwa' mi yan jun p'éel meetro u ka'analii; u le'o'obe' mejentak, ya axtak yéetel boxo'ob chika'an ti' le uk'o'obo', ti' tu'ux ku chi'iik u k'aba"; u lole' k'ampile'en yéetel bey campanae, u wíinklile' bey chowak tuboe; ku ya'lale' síis u kuch le xíiwa' yéetel ku yantal tu jáal bejo'ob yéetel ichíl le kajo'.

Ba'ax u belal. Ku ts'akik ojo.

Ba'ax beetik. Il x-petetun.

Bix u k'a óoltal. lI x-petetun.

Bix u ts'akal. Il x-petetun.

X-pech' uk'il

Herbácea de aproximadamente 1 m de altura. Hojas pequeñas, de color verde, con puntitos negros, con apariencia de piojos, de donde recibe su nombre esta planta. Las flores son de color amarillo-pálido, acampanadas en forma de tubo alargado. Se le considera una planta fría. Se localiza en las orillas de los caminos y dentro del pueblo.

Uso medicinal. Mal de ojo: un manojo de hojas de esta planta junto con las del pech'uk', sina'anche', tsutsul y de la ruda, se mastrujan juntas y se le agrega 6 litros de agua; con este preparado se baña al niño enfermo.

Causas y síntomas de la enfermedad. Se presenta en los niños cuando son observados por personas calurosas y hambrientas, por personas en estado de ebriedad o por mujeres embarazadas y hambrientas (V. contagio). Da diarrea, en ocasiones vómitos. El niño enfermo presenta un ojo más chico que el otro.