Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // mayo //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // mayo

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL MAYO DE LA REGIÓN DE EL FUERTE Y CHOIX, SINALOA

JUYAM JABETA JIJI'TOME YOREMATA ANEPO UMU CARAPUEPO ENTOK CHOJIMPO, SINAROAPO


Juya toroko, Malva
./plantas/sidaacutaburm.jpg
Sida acuta Burm.

Juya toroko

Goi metrou nukisi yoyótu, manzana sag'guam tem che iliichi; sagualik ili sesegua choki ten'nak; u ili taka ili bola. Sume guasuktiriak yoyótu un'na tat'tariata ayukapo, septiembre mechat sesegua, entok juyá sebechipo jipugua.

Jabek benakusu teigua intóm nasuk. Baijmerampo, Agua Calientepo, Guaibasimpo entok siimachi chojimpo naateka Ahumem'meu.

Jitásu ai jijítogua. Ju naagua saabo palmolive baasomo chimak nau bakta entok iliki onamak siiguam baksia bechiibo tuuri entok almorranam ket jijito. Mamni sag'guam senu a melia litro guacas lechimpo baktaka uka tat'tariata entok bisachiriata kakaitatoa. U sagua guakia entok tuttujtaka baijiiam, anginam, chanza entok tumoorim bechiibo tuuri, kie pomada tenasi a mecha orenake.

Jitásu a jojoa entok jachisu au nanatia ju kokoa. Ume siguam babaksigua ume tó'nam sebe cha bechiibo entok taijgüechiriata kom cha bechiibo, kobá guantiriata o uka taij güechiriata yeu jím'ma bechiibo um takaguapo agua pat'tialatuko (taijgüen'na anai ka barut'tina). Ume almorranam ju buia o tetam tattam'met yeyejteko, umeri am jojoa. Angina guantiriam infección a joogua, tat'taria o seberiata bechiibo anai taijguen'nake. Ume tumorim golpem am jojoa anai a katekapo sikirisi o chukurisis ayunake. U chanza tat'taria ii kokoa sestul jibá jabetat güegüeche anai baij taaguarim násauku taijgüen'na kabem tot'tojaka, sume u pujba baijna entok nakam betuk ket babaja.

Guate jitá taayaguame. Ii juyá guakiataka jichikiam yaa bechiibo túri

Malva

Hierba que crece hasta 2 m. Hojas como las del manzano pero más chicas. Florecita amarilla en forma de estrella. El frutito es una bolita. Crece todo el año en lugares calientes, florece en septiembre y se le considera fresca.

Localización geográfica regional. Baimena, Agua Caliente, Los Guayabos y toda la región desde Choix hasta Ahome.

Uso medicinal. La raíz cocida con jabonadura de jabón palmolive y una pizca de sal para lavados de tripas y almorranas. Unas cinco hojas cocidas en medio litro de leche de vaca para cortar la fiebre y el vómito (V. calentura y basca). La hoja seca y molida en cataplasma para las inflamaciones, las anginas, la chanza de calor (paperas) y los tumores. (Véase también dolor de riñón)

Causas y síntomas de la enfermedad. La tripa se lava para refrescar el estómago y bajar la calentura de la fiebre, el dolor de cabeza o sacar la calentura cuando está encerrada (se tiene mucha calentura y no se suda). Las almorranas vienen por sentarse en el suelo o piedras calientes. Las anginas se inflaman por una infección, por calor o frío y da calentura. Los tumores salen por un golpe y se pone la parte roja a renegrida. La chanza de calor es una enfermedad natural que solo da una vez y se tiene tres días calentura sin quitarse, se hincha la cara y se inflama abajo de los oídos.

Otros datos. La planta seca se usa para hacer escobas.