Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // mazahua //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // mazahua

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL MAZAHUA DEL MUNICIPIO DE SAN FELIPE DEL PROGRESO, ESTADO DE MÉXICO

NRRANA/ NA JO'O ÑIE/CHE NU I JÑATRJO NU TZ'AA A ÑIÑI, ÑE ZU/MI


Fiño golpe (ixki), Hierba del golpe rosa
./plantas/oenotherarosea.jpg
Oenothera rosea L'Herit ex Aiton

Fiño golpe (ixki)

nu fiño edyi dyote cm, nu za'a na k'anga, na b'oo na mbez'he, nu xi dyaga xu/ru/, a ñinu/ na xu/ru/, nu nrrana na ixki (na ts'i k'anga). chevi seje, unu/ in nrrana/ ma mayo-junio, nu lulu pesi in mutr'o, te'e ango bu/bu/ in xi, te'e ango bu/bu/ nrrojo, ango bu/bu/ uaru/, a ñu/nu/ kja juama/, na pa'a.

Jango pese, nrrese a ñiñi, boncherre, kotu/, Concha nu po'o, xamique, mbagu/du/.

Pjeco na jo'o. Golpe, k'anga, uagu/ na dye, ngua, jiontr'u/.

golpe: nu ndodye tzonu/ ("cho'o nutzonu/), ra ku/nu/ ji nu fino, nu ndodye ra ñaxaji, nguekua ra ingueme na k'axtr'u/, ra ku/nu/ji chamba/ji o'o ne xixcuama, kja na ñuxpu/ji ango bu/bu/ nu k'anga.

ma na u/, ku/nu/ji kja na nuxpu/ji ango bu/bu/ nu golpe, ra mba/nu/ ra siji.

ma fantr'a/ ne nu k'anga.

uagu/, jiontr'u/, ra jiaxpa/ nu ñieche, ra jiaxpa/ nu fiño na ñinu/ kja na jiu/tr'u/ o nu fiño ra ku/nu/ji ñe nu ndodye tzonu/ ne axoxi, ra ñuxpu/ji ne jiu/tr'u/.

herida o golpe, chevi arnica, ra mba/nu/ kja na siji o ra mbecheji.

Jango va e/ nguijeme. k'anga ma ñu/gu/ji, dya pedye k'ii o me da/ku/, ma jiantr'u/, ma pedye in dodye.

Hierba del golpe rosa

Hierba de 20 cm, tallo moradito y de adentro verdecito, cuadrado. Hojas lisas y la orilla medio china. Flor rosa (casi moradita), como estrellita, florece de mayo a junio. Frutito con semilla, crece junto a la hoja. Crece en las cercas, donde hay magueyes, a la orilla de la milpa. Calidad caliente.

Localización geográfica regional. En todo el municipio de San Felipe del Progreso.

Uso medicinal. Golpes y moretones: con hueso de aguacate, se muele la planta, el hueso se tuesta, hasta que quede bien amarillito, se muele con sal y con un papel se ponen donde está el moretón. Para el dolor: se muele y se aplica en el golpe, hervida se toma para la hinchazón y los moretones. Quebrado (V. fractura de pierna), conchavado (V. zafadura): se unta pomada de Mamisan, se echa la hierba a un lado y se venda o amarra. O la hierba se muele con el hueso de aguacate y ajo, se pone y se amarra. Heridas o golpes: se utiliza junto con árnica, se hierven y se toman o se lavan.

Causas y síntomas de la enfermedad. Moretones: cuando se caen, no sangran y le punza mucho. Conchabado: cuando se chispa el hueso (V. desviadura).

Otros datos. También se le da el nombre de hierba golpe y linaza.