Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // otomí //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // otomí

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL OTOMÍ DE TEXCATEPEC, VERACRUZ

PAXI GUE DIN OTHE YA NUHU MEN NHIETHO, VERACRUZ


Doñodhä, Olotillo
./plantas/agastachemexicanakunthlinketepling.jpg
Agastache mexicana (Kunth.) Link et Epling

Doñodhä

Ra dengú paxí ngu n'a n'ate ret'a centímetro ra ñh'ets'í. Ña d'zumpaxi, nu ra d'oni poxpu ha ra ie paxi, ia m'unts'i dh'o ra morado. Pox'ä ha iä ts'e haí, ne ha ia pa haí. D'oní gatho ra jeia.

Apu götho thini. Dätho, Debopo, Mbohöi, M'mikua, 'Mo'mode/Moxisa, Nantho, Nden'ai, Ndem'moxi, Ndoni, Ndunguani, Nethet'angu, Nhietho, Nkinjua, Nxo'iu, T'oho, Tudi.

'Me thitz'i. Ri diz'i ra M'andh'e ge rampa, da dh'ots'e ia paxi ia d'o con geu ia d'oní ra "D'oñ'odh'a". Gi hiots'e con n'a litro ra d'ehé da z'i ñh'undi n'a pa.

Nja 'ne 'me tz'ö ko gue ä nhiení. Nu a M'adh'e ge rampa, di m'.udi ngeth'o num'u di m'eni hindi ts'upi. Tsí m'e tsí ge xantsé, di m'eä ra gí ne hingui k'aí ne kohí d'amuí.

Olotillo

Es una hierba de unos 30cm de alto. Las hojas son "cerisitas". Las flores nacen en las puntas de las ramitas y están agrupadas, son moraditas. Florece todo el año. Crece en las partes frías y calientes, al lado de los caminos.

Localización geográfica regional. Agua Linda, Amaxac, Ayotuxtla, Benito Juárez, Canoas, Casa Redonda, Cerro Gordo, Chila Enríquez, La Florida, La Mirra, Papatlan, Pericón, Fie de la Cuesta, Sótano, Texcatepec, Tomate, Tzicatlán.

Uso medicinal. Para curar la hemorragia caliente o menstruación fuerte se prepara un hervido con las hojas, tallos y/o flores del olotillo. Estas partes de las planta se hierven en 1 litro de agua y se toma tres veces al día.

Causas y síntomas de la enfermedad. La menstruación fuerte o hemorragia caliente es ocasionada porque las mujeres después de aliviarse no se cuidan (V. regla). Comen cosas frías y se les pone dura la sangre, de forma que no baja y quedan panzonas.