Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // otomi //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // otomi

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL OTOMI DEL VALLE DEL MEZQUITAL, HIDALGO

RA B'ATHA, NGETHO GO GEHYA YA NFADI MA M'ET'A YA ÑAHÑU


B'ahí, Escoba
./plantas/daleasp.jpg
Dalea sp.

B'ahí

Rä dängi ngu n'a ra za ha petsi ya y'e xa ndä ha xa ntungi; ya doni xa ma ha ngu xa ngranulado, xa nt'axi; ha petsi ya zi xuta ngu rats'uta; ha di ndoni ra zänä ra abril ra julio. Di te ha ra b'atha n'e ha ra inbonthi; ha xa nxa na ndapo.

Habu kohi ya hnini habu ja nu yä ndäpo. Nxits'o, Nsamgo, M'ohai, San Antonio Sabanillas n'e Bofo, ra hyodi M'ohai n'e Ñequeteje ra hyodi Nts'otkani.

Hanja dä t'ot'e. Pa nu ra uts'afi n'e ya ts'i dri thuni ngu n'a litro ra dehe ra mui ra b'ahi n'a limu xa theke, n'a xeni ra xuto xa theni ga juta, n'enu ra zi ngotho nu ra kam'yo n'e tuki rä b'oapi. Ko nuna dehe xa nthuni nu to hñeni da uati ra ne pe da tseti nu ra pa da za ha njabuasta da kani mbo ra ne; nuna petsi da ot'e ndunthi ya m'iki asta da hñakui nu ra ugi.

Hanja fudi ra hñeni. Nu ya ts'afi di tsi ra zue ngetho tsi dunthi ya ñ'u; ha hinga ngetho hingi xuki ya ts'i; ha nubu n'a ra ts'afi ya xa zi ra zue pe hinxa ñ'u, da ugi nubu tsi ra ngobts'udi, ra oni, ya xät'ä, ya ts'otkani o malvas. Xa ñ'u nu ra ngots'i ha ja ra ts'afi, ha r'abu di neni nu ra hmi; ra uts'afi n'a ra hñeni xa pa.

Escoba

La mata tiene más o menos 1 m de altura y se extiende, da muchos palitos o ramitas algo duritas. Las hojas son chiquitas, algo redonditas y verdecitas. La flor es morada con 4 ó 5 hojitas de la flor; en tiempos de aguas retoña la mata y florea. Crece en las joyitas de las laderas de los cerros y se las comen los animales. Es una planta caliente.

Localización geográfica regional. El Sauz, Santa Teresa Devoxtha y San Miguel Tlazintla, municipio de Cardonal; Nicolás Flores, municipio de Nicolás Flores.

Uso medicinal. Para recaída de un parto (V. entuertos): el romero, escoba, azúcar y un pedazo de tela de manta se queman juntos de preferencia en el carbón de bracero, cuando todo esto se esté quemando, la enferma debe de absorber el vapor o humo y estar bien cubierta de todo el cuerpo. Después a dormir y con eso suda; esto se realiza una sola vez y sana.

Causas y síntomas de la enfermedad. Si la persona está recién aliviada (como una semana) y se pone a hacer un trabajo doméstico pesado, se enferma; esto le causa vómitos, mareos y debilidad en general (V. cuarentena). La recaída es una enfermedad fría.