Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // otomi //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // otomi

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL OTOMI DEL VALLE DEL MEZQUITAL, HIDALGO

RA B'ATHA, NGETHO GO GEHYA YA NFADI MA M'ET'A YA ÑAHÑU


Manrrubio, Manrrubio
./plantas/marrubiumvulgarel_4.jpg

Manrrubio

N'a rä ndäpo petsi ngu yoho r'ate ma r'et'a ra hñets'i; ya ts'ut'o n'e ya y'e xa ntsut'i; ya xi xa nk'ami, xa ntsant'i, hints'a ra dangi petsi udunthi ya doni xa nt'axi ha ya not-si. Di te ha ra mbonthi ha nehe ha r'a ya juähi; ra zana ra julio, agosto di r'oho ha di ndo ni; ra ndäpo xa nju ha xa nxa.

Habu kohi nu ya hnini habu ja nu yä ndäpo. Taxay, Pijay, Bonanza, Texcado, May'e n'e dotu, ra hyodi May'e; Nsam go, Nxits'o, Santa Teresa Davoxtha, ra hyodi M'ohai.

Hanja dä t'ot'e. Pa man'a da m'ui ra bätsi da hots'e da nthuni r'a ya xi ra Manrubio ha n'a cuarto ra litro ra dehe; m'efa da t'uni nuna dehe ha n'a taza ra notsi pa to'o ma da m'ui ra batsi. Nuna dehe petsi da t'umbi n'a ora o ora y media ante da m'ui ra batsi. Nuna xa nxa ha man'o unga ra ts'edi pa man'a da m'ui ra batsi, ha nsoko n'aki petsi da zi.

Hanga fudi nu ra hñeni. Ante da m'ui ra batsi santi ya ungi xa nts'edi ha ra mui, ha pa ge'a tsi ra dehe pa njabu b'satho ra m'ui ra batsi ngetho nuna hñeni ngu xa pa.

Manrrubio

Es una hierba como de 50 cm de altura, varita y bracitos delgados. Hojas verdes, redondas, no muy grandes. Con muchas florecitas blancas y chiquitas. Crece en el cerro y cerca de la milpa. En julio y agosto retoña y florea; la planta es amarga y fresca.

Localización geográfica regional. Taxay, Pijay, Bonanza, Texcado, Nicolás Flores y Dotú, municipio de Nicolás Flores; San Miquel Tlazintla, El Sauz y Santa Teresa Devoxtha, municipio de Cardonal.

Uso medicinal. Para facilitar el parto: se ponen a hervir unas hojas de manrrubio en un cuarto de litro de agua; después se da este té en un pocillo chiquito a la persona que se va a aliviar, se recomienda que sea una hora u hora y media antes. El té refresca y da fuerza al organismo para que venga rápido el bebé, y sólo una vez se debe tomar.

Causas y síntomas de la enfermedad. Antes del parto se sienten dolores insoportables en el estómago, y para eso se toma el té que ayuda a la persona a aliviarse más rápido; el parto se considera caliente.