Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // seri //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // seri

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL SERI DE SONORA

CONCA'AC QUIH ZIIX ICOIHIPE HEHE IYAAT OAANLOJ COI


Xeeslc, Salvia
./plantas/hyptisemoryitorr_2.jpg

Xeeslc

Hehe hant ihiiti halx cacooj iha, hanl coi patiaax cocj quih taax iti cmicösxaj. Inail itacl com hant imaac imiis, itastalca coi taax cooxp haxtihi haxtaa moos hantiimac imiis, itaacl com tiix imoomihj iha, una paa iti moom, ihaasi miipe ha. Yapötx coi taax haatx coaazoj iix imiis, oxo miixt, icoozim quih t'hama cmaax hapx quiyaat iha, hehyeen com ah an oo mocöp, hant iipzx xah, hast ixaai xah. Hant hax zi iti imiih zo haquix intiipa taax moos iti soocöp haha, xomca ift xah, hehe ix cooxp tiix ihiin ac ah iti moocöp.

Hant iti yaacp coom. Socaaix xah, Haxöl ihom xah taax haha.

Züx icoihiipe quih coi haa ac. Poocazlx ziix cohaa impt paac paahmatj xeslc istaalca cöpahainim cmaax spaasi iha. Itaajc cootil coi taax, istaalca zo coi miih iha popaaztoj taax pomeeque taax zah xahquii coi hiitai coisii haha coipaasi ac, quimooz quij hanxo coisiiiim coi haajiz xah taax hanso ipoocatxo tax cmaax soompaasi iha. Ziix quih iti cötpaacta coi moquepe xah.

Ziix quih inquccpe isooj quiij iti cahca xah. Icaazxl caap tiix xiica quizil xah queej xah tcoo iti cohj iha. Ipniij ac itaajcozt hant quih iti moii, hizaax ocoipaacta ac zii quih imiipe taax iqui icaiij iha. Hihacpl caap toii cötap maax cmaax moos an oo yaazxl quih cötmactim iho. Ihaapl xah icoozim xah ihmaa quih coi teelx maax xeepe quiteel coom tiix haii quih caapl quih coiit iha, taax ahitah maa quiipi zii itaac xah, taazxl maax iteen ac hataap quiih taax quih taax an oo mooma. Coco poomipax haai hapatajc quih taax iqui iscaiij ha. Coix coihiisax ac taax caiixaj iha, imooz quij tiix haha ha, toompanzx hanso hant toom xox oximpaacta, hizaax conqueej coi taax imooquetp iha.

Ziix quih ihmaa quih moos iti coipaii. Istaalca coi taax hatectim xpanams yail coil, xah, hanso coil, c'heel xah, hizaax ocötpaacta cmaax iqui iliiti quih imoocöl ac taax an oo ompaah. Hizaax iti copopaai taax ziix quih quiipe quih iti coi caá quih saahatxo ha.

Itaajc coi taax ziix quisaax quih haquix tiilx hapx saiitxtax hizaax cmiis hizcaah imahiitaj, cmaax taax iti tii taapx xeepe com icoos quih yaii quih inquecöl, moos zaah quiij icoos quih haacoit taax imaaii, hazle canl coi mos iqui encoos taax ziix quih c'haazim quih caha.

Salvia

Es una rama grande, casi como árbol, mide cerca de dos metros. Tiene cáscara ceniza y las hojas son de color blanco-cenizo, no son lisas tienen pelito, huele bonito. Las flores son moradas, chiquitas, salen en tiempo de calor. Crece en el monte, en los arroyos, en las faldas de los cerros. Se encuentra en terrenos secos junto con orégano, eeheciixcoxp.

Localización geográfica regional. Punta Chueca, Desemboque.

Uso medicinal. Para la tos se hierve una taza de leche y se le ponen unas hojas de salvia y canela. Se toma tibia. Los palitos secos, sin hojas, se hierven y se toman tres tazas tibias, diario, hasta que se quiten las palpitaciones o dolor de corazón (Véase también embarazo y locura).

Causas y síntomas de la enfermedad. La tos les pega a chicos y grandes. Duele la garganta porque hay infección. Cuando hace frío se sufre más de tos. Cuando cambian los climas en la orilla del mar, el aire está muy fresco, duele el pecho y la espalda hasta el pulmón. Sale mucha pus por la boca cuando tose. Si no sana pronto se puede hacer tuberculosis. Con las palpitaciones bota mucho el corazón, aunque no corra y esté acostado nomás, esto le pasa a la gente mayor porque se le cansa el corazón.

Otros datos. Las hojas se ponen en un trapito verde, azul o rojo, abajo de la almohada, para la suerte. Las ramas también las quema alguien que quiere concentrarse, rezar, escuchar canciones que le enseña el mar, para cantarlas al sol, a las estrellas o a todo lo bonito.