Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // seri //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // seri

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL SERI DE SONORA

CONCA'AC QUIH ZIIX ICOIHIPE HEHE IYAAT OAANLOJ COI


Pnacoj, Mangle dulce
./plantas/maytenusphyllantoides.jpg

Pnacoj

Hehe hant ihiiti caacoj iha hanl coipatiaax cocöj quih taax iti coacösxaj iha. Inail itaacl com haxmoosclo, istaalca coi taax xpanams yail coil haxcoímaixajo ihmaa, iti coi hixaataj quih haximpeetilco, moos haximacola ocöímiih, ptaaxlim maax iix quih an oo moo taax ihmoo impaazjc. Quipöc ihaa taax aiitah hamaa. Hihiyoz quih haxihmeelo, yapötx quiij tiix oxo misii! iqui taapca maax cmaax iti miij, icoozim quih an oo coitiitaix, iiztox hizaax t'hamaax cmaax ihmaa. Iquitmoj iizax xah imam imam izaax xah, oxtpaacta moos iis oxoquisil haxtoenijo haxcoaatjo zi iti tiij maax imiitoj. Hant quih iti yaacp com taax xeepe quih iteeloj quih taax ah iti mocöp. Hant caiitic xah, xeepe iteel haa tintica moos iti mocöp. Hamiisj xah, xoop quih taax ah quiicot mitiicol.

Hant iti yaacp coom. Socaaix xah, Tahejcö xah, Hahöj itcoj ac, Haxöl ihom xah, Taax tcoo iti yaacp iha.

Ziix icoihiipe quih coi haa ac. Quiipaij ac ijizi xah, quiisata quih imiipla quih cöspaii taax inailc quih oxo tiix maax ctpaacloj haax quih cötahainimx impaaztoj quiiten ac coihacaaij taacj maax zaah caap miime, hizaax ocoipaahcax quiipe ziix quisax hipiix. Ziix quih iti cötpaacta coi mooquepe xah.

Ziix quih inqueepe isooj quiij iti cahea xah. Quiipnij ac mahjiiz taax cmipla quih an oo tahea maax haha, ha ihapl caap tiix aitah maax yazix quih toii emiip, oxtpaacta moos iteen ac taax hataap quih an oo mootaax imoompazjc. Quiipnij ac coi hajiiz ac taax hataap cötacaax haax an oo tcaalim maax quinail com imaatj quih hataap iica quih quiipniij ac taax iqui imqueetx.

Ziix quisaax quih haquix tiihx hanxö taatiepaan itaaxix inaail com itqueejc maax hizaax ocompaacta.

Ziix quih yatiepaan quih taax quiaam ¡ha, xiiea quistox cmajic coi quiiti coazquim iha, haat an oo oheö quih itaaizim maax coc imaax iha, etameö coi taax heesen hacacj coi ah emaatiepaan. Hizaax moos ocompaacta haquix xahtii haxtax hanxö tcaatax haxiqui itojoz maax haax an oo caalimx quitaje quih maahjiz, quitoiit quih xiiea haxcötocnalca cah an oo mooxalca, taax ah quiiha quih hajiiz quih imoonaij quimixi. Isaax quihih caah cöaaixaj iha.

Ziix quih ihmha quih moos iti coi paii ac. Xiiea quistos cmaajic coi taax, ilitcoj copxöt coi aniisjc coiiltax eos inailc quih tpaaztoj haax quiitainim maax compaai, hizaax ocoihaapaacta caah icaatimic taazo quih sume haa.

Mangle dulce

Es una rama grande que mide cerca de dos metros de altura. Tiene la cáscara de color cenizo, las hojas son verde bajito, redondeadas en las puntas, un poco largas, son gruesas, si se parten les sale agua. Florece de color rojo, la flor es muy pequeña y aparece en tiempo de aguas, en el calor. En los meses de junio, julio da un fruto chiquito, redondo y de sabor dulce, la gente se lo come. Crece cerca del mar, en la arena, en la playa. Se encuentra con el sangregado y el torote sagrado.

Localización geográfica regional. Punta Chueca, Isla del Tiburón, Kino, Desemboque.

Uso medicinal. Para el dolor de garganta o de anginas, se coce un pedazo de cáscara en una taza de agua y se hacen gárgaras dos veces al día hasta que sane la persona. En un frasco con alcohol se reposan unas hojas de mangle, ramas de golondrina y hediondilla y se frota con esta mezcla, todas las noches donde se tienen reumas: En los brazos, en las piernas.

Causas y síntomas de la enfermedad. Duele la garganta porque se tiene infección, cuando hace mucho frío pega tos y sale pus por la boca (V. gripa). La garganta duele porque se baño con gripa y el calor del cuerpo se fue al pecho o garganta. Si una persona se moja después de trabajar mucho tiempo en una misma cosa, como duran las mujeres tejiendo el torote o los hombres tallando el palo fierro, también si se baña después de caminar mucho; entonces duelen los huesos o se hacen bolas, ésas son las reumas y duelen mucho (V. frío-calor).

Otros datos. Para pintarse el cabello rojizo, las mujeres cocen unas ramas de mangle en un bote de agua y se lavan con este cocimiento una vez a la semana.