Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // seri //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // seri

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL SERI DE SONORA

CONCA'AC QUIH ZIIX ICOIHIPE HEHE IYAAT OAANLOJ COI


Haas, Mezquite
./plantas/prosopisglandulosatorr.jpg
Prosopis glandulosa Torr. var. torreyana (Benson) MC. Johnston

Haas

Hehe hant iti cacooj iha, moo hihizaat quih quiipe taax imiixe, hanl coipatiaax capxa taax iti cmiyaat, haaco quih itaacl cmiyaat, inail itacl com coopol iha. Istalca coi taax ixpanams yai coil quih taax ihmaa. Itaajc coi iitastalca cah cmaanim yapotx quih taax haximasoolo iqueetmoj iizax cap ahtiix t'haamax mopotx. Iizax ipiix an oo coitititai maa itajco itaci com hax xah ziix xahxai zo cmomixoz hipiix (Haas ox) hapah iha. Hehe hant ihiti piix ehyeen coom tiix an oo coocop iha, ipaacta xahaa tahcax hant yaiil quipxaa quih an oo mootaax hapx miiyat, hipiix aiitáh maax ziix ha. Hant quih iti yacp tintica tiix hant caiitic xah hast aancoj coxo iti moocop. Hant iipzx xah.

Hant quih iti yaacp coom. Socaaix xah, Haxöl ihom, Xah tahejcö, Hahöj itcooj ac moo an oo moomcp.

Ziix icoihiipe quih coi haa ac. Quiisxen ac coispaisx ac taax inaail itacl com paac tpacloj impaaztoj ipaasi popxa taax zaah cap siimiiha. Haas ox quih taax ziix quih an oo tpaacax hant quih taapx halx toox tayaaxim cmaax, hax an oo caap quih quiitoj coi an oo maah queetc, hizaax ocospahtax cmaa hant saacom taax ohaapah iha, ziix an iicooca taax cmiis iha. Quiitoj quih ijizi quih taax ocoipah iha.

Ziix quih inqueepe isooj iti cahca xah. Ziix quih inqueepe isooj quiij iti cahcax xah. Quiisxen ac quihizcl quih ha ipaacta xahaa tahcax xiica quistox hizaax hanxö coiitoj iha oxo ompaacto xo ziix cam xah ziix ipxaasi xah coi halx coii isaa xah zo an oo toofin maax oiitoj iha taax ahitahmax isxeeneoj quih imaajcozt. Yaaxcoj haai taax moos an oo miihtoj.

Quiitoj coi taax maahjiz tmaatj maax haai cap cötoi maax, hizaax moos ocompaacta zaah quiij xeepe com an oo tiihizat maax moos an oo imiipe haxtahi haxmaa, oxtpaacta maa haamt coox com tzaaxo maax iti iquijim icotmiipih.

Ziix quih ihmaa taax moos hacahca ha. Haas ixaai quih taax poosj impaai, mizj taamaax oanloj iha.

Mezquite

Es un árbol grande, que da buena sombra, mide más de tres metros, crecen más grandes que la casa, tiene la cáscara negra. Las hojas son verde claro y una ramita tiene muchas hojas, la flor es amarilla y sale en el mes de mayo, en este mismo mes de la cáscara le escurre un agua pegajosa (ass oj). Este árbol crece sólo en el monte, a veces le nacen unas hierbas entre las ramas que le forman bolas. El terreno donde se encuentra es arenoso y pedregoso como el de los arroyos.

Localización geográfica regional. Punta Chueca, Desemboque, Isla del Tiburón, Kino.

Uso medicinal. Para limpiar el estómago se pela un pedazo de cáscara y se cuece. De este cocimiento se toman tres vasos al día.

Ass oj se pone en un vaso de agua y se deja reposar, de esta agua se ponen gotitas en los ojos antes de acostarse, igual que el colirio para el dolor de ojos.

Causas y síntomas de la enfermedad. El estómago esta sucio porque la gente come mucho, también porque el pescado o la carne quedaron crudos. Duele mucho el estómago, tienen gas (V. dolor de estómago).

Los ojos duelen cuando están calientes y pega el viento fuerte, también el sol lastima cuando se refleja en el mar o la arena brilla mucho.

Otros datos. Con la raíz de mezquite se tejen hilos, igual que ixtle.