Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM // tepehuan del sur //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México // tepehuan_del_sur

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL TEPEHUANA DEL SUR DE DURANGO

NA TU' JIX DHUADHI'GU GAMPIX O'DAM TIR KAM KORIANKAM


J+isar, Bule cirian
./plantas/crescentiaalatahbk_2.jpg

J+isar

Gu j+isar uux jir ge/'pa' gio na jix chotbiop tu mambra. Bai'bik maap jumdaa' gu jaaga'n, jai' jix bii jai' ge/'ge/r jix ko'kmarak. Sona'ram d+r bhai' ji tu yoot gio mamragaram, jix kokma' tu yoot ge/'ge/r pa'. Ja'p tu'm tu i'bhai'char na imai, ka'kbulhik, +'lhich tu kai. Ma'n oadha' jup búa na ba' ba kabka' gu iibhai'ñga'n, dai na taabhak ja'k ba i'ñxia' gu jaaga'n maayo ja'k. Pebreero d+r bhai'ji yoot. Taasab ja'p jix joi'ñ gio'nt+r, sia gagai.

Na jaxchu'm pue'mblos puchu'm jix jai'ch. Koba'ram, Murba't, San Luukas, Sam Pe'ro, Nakabtam.

Na tu' jix bhai'. Jix dhuadhi' gu j+isar no jiñ jur am jix ko'k, piam no' jiñ jabkalh am jix ko'k, gu j+isar no' ba jix kabak , na añ dhi'rai biiñ mi chu a', ma'n kaam añ ba' io'da' na ba jup kabuimok, na añ chakui chu jugia'.

Na tu' pui' chu búa. No' jix ko'k gu jiñ bhasto gu' dhi jiñ jabkal am ji na p+k jix ko'ka', pu'ñi chu'm tu a'j+ no' anich ba'n piam no' anich g+bka. Pui' jiñ bhasto am jup jix ko'ka' no' añ agre'n d++n, dai na añ i'o'nda' gio na añ cham bhai' ka iib+da'.

Bule cirian

Árbol poco ramoso, con las ramas torcidas. Hojas casi todas divididas en tres hojas más chicas y anchas, el tallito con alas de la misma hoja. Las flores son grandes y carnosas, de color café bajito, nacen del tronco o de las ramas grandes. Los frutos (bules) son como calabaza de bola, con semillas chicas. Se encuentra todo el año. Crece en tierra caliente en valles y laderas. Pierde sus hojas en la época de secas (diciembre a mayo), florece a partir de febrero.

Localización geográfica regional. La Candelaria, Murhuata, San Lucas de Jalpa, San Pedro Xicoras y Xoconoxtle.

Uso medicinal. Para dolor de pecho (V. bronquitis): se hace un agujero en el fruto maduro y seco, se llena con vino y se toma una copita diariamente en ayunas.

Causas y síntomas de la enfermedad. El dolor de pecho puede deberse a problemas pulmonares, los cuales dan por enfriamientos o por mojarse y quedarse así. También por fumar. Se siente dolor en el pecho, tos y dificultad para respirar.

Otros datos. Los bules se usan como vasijas.