Biblioteca de medicina tradiocional mexicana
BDMTM // FMIM //   

Flora Flora Medicinal Indígena de México //

[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ]

[ Créditos ]  
 

FLORA MEDICINAL OTOMÍ DE TEXCATEPEC, VERACRUZ

PAXI GUE DIN OTHE YA NUHU MEN NHIETHO, VERACRUZ


Gönju, Frijolillo amarillo
./plantas/sennaseptemtrionalisvivianiirwingetbarneby.jpg
Senna septemtrionalis (Viviani) Irwing et Barneby

Gönju

Rá za ge n'a metro made gerä 'ma. Nu'u yä paxí gotho xän tudi. Nu'u yädoni xän nk'axt'i 'ne nu'u ya ndöt'o yä t'uhu 'mu hingi ñatz'i 'ne nu'mu ya bi ñatz'i ya café. Doni gotho heya. Ra tze paxi xän xa. Te ja ya ondofani apu tot'a hiadi, ja tze höi 'ne apu xan mpa. Tz'utho ja.

Apu götho thini. Dätho, Debopo. Mbohöi, M'mikua, 'Momo de,' Moxisa. Nantho, Nden'ai, Ndem'moxi, Ndoni, Ndunguani, Nethet'angu, Nhietho, Nkinjua, Nxo'iu, T'oho, Tudi.

Me thitz'i. Tzo dä ma nthotz'e pa da tz'i o pa din hi, ket'a tzo da ma nsut'i pa da ga ya neni, dapa, nzo, mbidi o ra paludismo.

Nja 'ne 'me tz'ö ko gue ä nhieni. Tego hembä paludismo ahä gotho ra pa ne hemba ndumatze. Rä pa nhieni ge tzudi tego danhiei o getho aha ja hiadi. Nu'ä mbidi hembi tego xin tzu o tego xan dangi, nu'ä häi hingi tzihme.

Mi'na yä dato. Nu'u ya doni tzö dä thuhu ko do'ni 'rän däthotz'e. Nu'mu t'uju tzo di tzä.

Frijolillo amarillo

Es un arbolito de 1.5 m de alto. Sus hojas son lisas por ambos lados. Sus flores son amarillas y sus frutos son vainas verdes cuando están tiernitas y cafés cuando maduran. Florece todo el año. Es una planta fría (fresca). Crece en potreros soleados en tierra fría y caliente. No hay muchas.

Localización geográfica regional. Agua Linda, Amaxac, Ayotuxtla. Benito Juárez, Canoas, Casa Redonda, Cerro Gordo, Chila Enríquez, La Florida, La Mirra. Papatlan, Pericón, Pie de la Cuesta, Sótano, Texcatepec, Tomate, Tzicatlán.

Uso medicinal. Se puede preparar té, hervir para preparar baños o refregar para disminuir la hinchazón del cuerpo, calentura, la quemada, el espanto o el paludismo.

Causas y síntomas de la enfermedad. En el paludismo la gente se duerme todo el día hay escalofríos. Es una enfermedad fría ocasionada por la flojera y por dormir bajo el sol. El espanto lo causan los sustos fuertes que provocan que se pierda el hambre o la gente se caiga.

Otros datos. Las flores se pueden comer con huevo, hirviéndolas. Los frijolitos tiernos también se pueden comer.