Pasto
![]() |
|
![]() |
BDMTM // FMIM // otomi // Pasto |
Flora Medicinal Indígena de México //
otomi
[ Información general ] [ Nombres en lengua indígena ] [ Nombres en español ] [ Nombres botánicos ] FLORA MEDICINAL OTOMI DEL VALLE DEL MEZQUITAL, HIDALGO
T'ei, Pasto
Sagina saginoides (L.) Karst.
T'ei N'a rä t'ei ngu hñäto saha rä hñets'i, rä ts'ut'o xä ts'ut'i xä nk' ant'i, yä xi xä nts'ut'i ha yä notsi, yä doni xä t'axi ngu yä tso, pe'tsi r'a yä nuni xä nit'ami. Te n'a tuki habu tsudi rä hyodi ha te ma n'a habu ja rä xudi, te n'a zi hmunts'i, di nxi ha rä hai; ja nub ye uäi, te ngu n'et'o ma kut'a ha doni. Te ha yä ua yä uada, n'e ha ya ua ya xaxhni, ha ya kati, ha yä ua yä däta za (ja rä xudi ha tsami ndunthi rä xa). Te ngu dä mudi yä y'e ha dä m'edi ngu dä dagi rä tse ha rä b'atha ha habu hingi tagi rä tse r'amats'u di y'et'i. Tsi yä mbon'i n'a rä ndäpo xä nxa. Habu kohi nu ya hnini habu ja nu ya ndapo. Nsamge, Nxits'o, San Clemente, Santa Teresa Daboxt'a n'e T'axanguani, rä hyodi M'ohai. Hanja dä t'ot'e. Nu nä hñeni njoxiu n'e yä da ngu "rä ts'ondähi" tsudi nu yä uene n'e nu'u pe'ts'i yo njeya, nub'u hinda t'othe dä gohi ngu tsudi rä thehe. Dä thuni ts'u rä t'ei (hñu y'e) n'a tui rä dahe ha dä thuts'ui rä no xa doni n'e n'a rä bojä drä oro; m'efa drä thuts'i ha rä xui ha nubye dä hyats'i ha ngu da nxui dä thuts'i yoho gota ha rä xi ñu pa dä xogi pa dä za dä joxä rä hñä, ha yä dä dä thu'tsui ko n'a rä gotero ñ'e pu drä thuki ko n'a rä zenjua o rä tudi. Drä jabu ga'tho n'a semana ñ'epu ma n'aki pe hasta dä thogi ma m'a semana; dä thandi ge drä te stä nxa; nub'u hindä ñäni ko ngehña nub'u rä "ndähi". Nub'u etho rä t'ei nub'u dä thu'tsui n'a rä dopiä drä jot'i ha n'a rä xito habu hinda du rä dopiä; m'efa pa dä t'othe dra t'äni rä xito habu o rä dopiä drä so'tsi pa dä bähä ngu yoho o hñu minuto nu rä bätsi. R'abu ko n'aki ko nge'ä; xi xä hño r abu n'aki ko rä ndäpo ma n'a ko rä dopiä. Hänja fudi rä hñeni. Nu na hñeni fudi nub'u b'ai getuu n'a rä jä'i o n'a rä mbon'i stä nts'o b'ai getuu (n'ehe b'u ja xä m'ui yä bäts'i o xä ñ'o yä kui), yä da zoni, xi xä njot'i yä da ko yä boda, rä xiñu jot'i, hyanga. Rä bä tsi zoni ngetho hingi tsa dä joxä rä hñä nixi hingi tsa dä ñuni; nu nä hñeni tsudi nu yä batsi hingi tsedi rä mfeni ha xä pa. Pasto Hierba de unos 8 cm de altura, su tallito es delgadito y color verde limón. Sus hojas son chiquitas y delgaditas. Sus flores son blanquitas de forma como estrellitas, los botones son chiquitos y verdes. Crece en cogollito o amontonado, se extiende sobre el suelo, poco donde le pega el sol y más cuando está en sombra, se encuentra en épocas de lluvias, nace y crece en 15 días. Se desarrolla al pie de los magueyes, matas de "uña de gato", barrancas, en los cerros entre las piedras grandes y al pie de los árboles coposos (hacen sombra y guardan jugo). Se da en las primeras lluvias y desaparece con las heladas en los planos; en los cerros dura más porque hay más defensas; se considera una hierba fresca. Localización geográfica regional. San Miguel Tlazintla, El Sauz, San Clemente, Santa Teresa Devoxtha y Cuesta Blanca, municipio de Cardonal. Uso medicinal. En enfermedad de los poros (fosas nasales) o de los ojos parecida a un mal de aire en niños recién nacidos hasta de casi 2 años, si no se curan quedan como agripados: se hierve tres ramitas en un cuarto de litro de agua y se añade rosa de castilla y un objeto de oro (anillo, moneda,...); después se deja serenar una noche y al amanecer y anochecer se ponen unas dos gotas en cada poro para que ayude a destapar y se respire mejor, y a los ojos se les pone esta agua con un gotero y se les lavan con un paño o algodón. Se hace durante una semana y se descansa otra y después otra vez; procurar en cada curación que sea un té fresco; en caso de que no se cure con esto es que el mal es aire. Cuando no hay pasto se utiliza un pinacate, se echa en un frasco y se tapa (sin que muera el animal); después para la curación se agita el frasco, se destapa y se acerca al niño para olerlo durante 3 ó 4 minutos. Por lo general una sola vez basta; es muy efectivo y se pueden usar combinados la planta y el animal. Causas y síntomas de la enfermedad. Esta enfermedad da por la presencia cercana de una persona, perro o gato que estén "sucias" (recién paridas o hayan hecho recién el sexo), los ojos le lloran, se le enlagañan mucho y amanecen bien pegados (V. lagañas), los poros bien tapados, voz gangosa. El niño está llorando y molesto porque no puede respirar y tampoco puede comer porque no hay respiración; esta enfermedad les da a los niños débiles de espíritu, y es caliente. Otros datos. También se la come el ganado. |
|
|
Biblioteca digital con fines de investigación y divulgación. No tiene la intención de ofrecer prescripciones médicas. El uso que se dé a la información contenida en este sitio es responsabilidad estricta del lector. Los conocimientos y la información original de esta publicación son de origen y creación colectiva, sus poseedores y recreadores son los pueblos indígenas de México, por lo que deben seguir siendo colectivos y, en consecuencia, está prohibida toda apropiación privada. 2009 © D.R. Biblioteca Digital de la Medicina Tradicional Mexicana. Hecho en México www.velvet.unam.mx |
|
![]() | |